ग्रेडिंग पार्टी

मी कधी विचारही केला नव्हता- नवीन देशात नवीन मित्रमैत्रिणी मिळतील, त्यापुढे नवीन सहकारी मिळतील, नवीन नाती तयार होतील... शाळेत काम करतांना आयुष्यात प्रथमच मला जाणवलं- हे माझं विश्व आहे. त्या विश्वाचं अप्रूप वाटावं, इतकं वेगळं, तर कधी चक्क adventure वाटावं, इतकं अनोळखी.
कसं वर्णन करावं त्या विश्वाचं- ज्याला लौकिकार्थाने "शाळा" म्हणतात..........?
आमच्या डिपार्टमेंटमधे ऐकू आलेली ही काही असंबद्ध (random) वाक्य:

संवाद नं १.
रिबेका: "अगं आज सकाळी उठून माझ्या पोरांनी फार गोंडस कल्ला केला- Groundhog Day चा तो हॉग बाहेर आलाय, आणि त्याने आपली सावली पाहिल्यामुळे आता ६ आठवडे अजून बर्फ पडणारे..."
मी कोऱ्या चेहऱ्याने: "सॉरी रिबेका, तू काय बोलतेयस मला ढिम्म काही कळत नाहिये."
रिबेका: "ओSSS अगं आता तुला हळूहळू कळेल, अमेरिकेत काय गमतीशीरच पद्धती असतात.... हा Groundhog Day दर फेब्रुवारीत येतो, आणि पेन्सिलव्हेनियात तो साजरा करतात. "
(तिने मला सांगितलेली माहिती इथे वाचता येईल)
मी: "एकूण अमेरिकेत घुशीसारखे इतके वेगवेगळे प्राणी आहेत, की मला त्यातला धड फरकही कळत नाहिये!"
रिबेका: "खरं सांगू का, मला ही कळत नाही..............
आम्ही दोघी: खीखीखीखी..........


संवाद नं. २

एमी: तू तर रोज स्वयंपाक करतेस ना? ग्रेट आहेस. मी गेले ८ दिवस फ्रोझन लंच खातेय.

मी: आज काय आणलंस मग?

एमी: अगं मला ट्रेडर जो मधे फ्रोझन इंडियन जेवण मिळालं. अर्थात तू घरी करतेस त्याची आणि ह्याची बरोबरी नाही, पण चांगलं लागतंय. आणि ह्यात तर काही preservatives ही नव्हते.

मी: अय्या, हो का? छान दिसतंय की खरंच. मी पण आणून बघायला हवं :)

संवाद नं ३
मेरी-एलन (एक अनुभवी शिक्षिका): कसं चाललंय गं?
मी: ह्म्म्म, surviving :)
मेरी-एलन: अगं पहिलं वर्ष कठीणच असतं. पुढच्या वर्षी बघ.
मी: माझे इतके पेपर तपासायचे राहिलेत, आणि प्लॅनिंगच्या नावाने तर बोंबच आहे.
मेरी-एलन: You know what, don't be too hard on yourself. The work will never vanish. Enjoy your weekend!
मी: हो, ते ही खरंच. तुझ्याशी बोलून इतकं बरं वाटतंय. सांगायला कोणीतरी लागतं नं.

संवाद नं ४ लंचरूम
कॅरेन: तुम्हा कोणाकोणाचे पेपर तपासून झाले?

सिंडी: मी तर कालच गठ्ठा सगळा हातावेगळा केला. २ फ्री पिरियेड होते. आणि विकेंडला घरी काम घेऊन जायचं नाही असं ठरवलंय.

कॅरेन: छे! मला तुझा इतका राग येतोय- जेव्हा पहावं तेव्हा तुझं काम संपलेलं, आणि माझी फक्त सुरूवात!

मी: कॅरेन, तू इतकं वाईट वाटून घेऊ नको. मी आहे तुला सोबतीला. माझा एक गठठा राहिलाय.

एमी: खरं म्हणजे, मी आज उशीरापर्यंत थांबायचं म्हणत होते, तर तुम्हा कोणाला कॉफी वगैरे हवी असेल, तर मी घेऊन येते.

कॅरेन: अच्छा! तर मग आपण तिघी "ग्रेडिंग पार्टी" करूया का?

मी: येप्! ही मी आलेच............................

ऋतूंचं कौतुक

भर थंडीत शून्याखाली तापमान गेलं, की सकाळी उठणे म्हणजे शिक्षा. त्यानंतर तयार होऊन, मोजे घातलेल्या हाताने खिशातून गाडीची किल्ली काढणे. कॉफीचा कप आधी गाडीच्या टपावर ठेवून मग दार उघडणे. फावड्याने गाडीच्या निदान पुढच्या आणि मागच्या काचेवरून बर्फ काढणे. तोवर मोजे ओलो होऊन बोटं निळी पडल्याचं चित्र डोळ्यासमोर दिसायला लागतं.
मग मागच्या दारातून बॅग आणि पुढच्या दारातून कॉफीसकट आपण आत शिरलो, की हुश्श्श्श्श्श्श करतांना तोंडातून वाफच निघते, आणि साध्या साध्या क्रिया करायला आपल्याला दुप्पट वेळ लागलाय, ह्या जाणीवेने म्हातारी कशीबशी निघाली कामाला- असं मनातल्या मनात मी स्वत:ला टोमणा मारून घेते.

पण आज बर्फामुळे शाळेला सुट्टी मिळाली. काय मज्जाय! भारतात खूप पाऊस झाला की, किंवा कधी जातीय दंगे असोत की बॉम्बस्फोट- शाळेला सुट्टी मिळाल्याचा आनंदच मुलांना जास्त. तशीच इथे कालपासूनच बर्फाची चर्चा सुरु झाली:
"मिस डी, तुम्हाला म्हायतीये का? बर्फ कधी होणारे?"
"आता मी काय Weatherman लागून गेलेय की मला माहिती असणारे?"
"पण लंचरूम मधे लोक म्हणत होते."
"अरे पण रात्री बर्फ पडून गेला तरी उपयोग नाही. कारण बर्फाच्या गाड्या येऊन सकाळपर्यंत तो स्वच्छ करून ठेवणार, की मग शाळेच्या बस ला काही प्रॉब्लेम नको."
"पण मग सकाळीच बर्फ पडू देत, म्हणजे सुट्टी मिळेल."
" हो हो- मागच्या आठवड्यात भल्या पहाटे ५ ला बर्फ सुरू झालं होतं. पण बर्फाचा खरा धोका तो पडतांना फारसा नसतो. बर्फानंतर मात्र रस्ते घसरडे होतात- आणि चिखल- म्हणून गाडी चालवणं कठीण असतं."

" अरे, मी ऐकलंय की उलटा पायजामा घातला की बर्फ पडतं."
" माझी आई म्हणे उशीखाली काटा-चमचा ठेवून झोपायचं."
" मागच्या वर्षी त्यांनी सुट्टी... ... ...."

ह्या बडबडीने वैतागून मी शेवटी ओरडले- की आता पुरे तुमचं बर्फ पुराण. पण मनातुन मी ही अक्षरश: प्रार्थनाच करत होते, की नेमका मध्यरात्री नंतर बर्फ पडू देत. सुट्टीचा एक दिवस मला पेपर तपासायला लागणारच होता. सकाळी ५ ला उठून मग आशाळभूतपणे आधी शाळेची वेबसाईट वाचली. शिवाय तेवढ्यात एका सहकाऱ्याचा snow-chain चा फोन आलाच. HOD ने २ लोकांना फोन आधी केला, की ती २ लोकं ठरवून दिलेल्या अजून ४ लोकांना फोन करणार- असं करत करत व्यवस्थीत सगळ्यांना शाळा बंदची बातमी कळते.

मात्र एकूणच ह्या गार प्रदेशांमधे हवामानाची चर्चा रोजच होत असते. ब्रिटीश लोक म्हणे रोजच दिवसाची सुरुवात "आज काय हवा पडलीये!" ह्या वाक्याने करतात :) इथे रूळल्यावर "उद्याचं तापमान बघून घालायचे कपडे इस्त्री करायची" सवय लागते. त्याला कारणीभूत इथले अतिशय अचूक weather forecasts म्हणावे, की लोकांना बोलायचे विषय लागतात ते- काही ही असो. पण ऋतूंचं कौतुक असतंच फार.

त्यातल्या त्यात स्प्रिंग (वसंत) आणि ऑटम (शरद) म्हणजे नाना रंगांचे ऋतू. बर्फ रोजचंच झाल्यावर पांढऱ्या काळ्याची वर्णनं तरी किती करणार? पण माझ्या Creative Writing वर्गासाठी मी ऑटमसाठी खास कविता लिहून घेतली.
त्यासाठी आधी अंगणातून पानगळीच्या कचऱ्यातून २०-२५ छान छान पानं गोळा करून आणली. आणि वर्गात जाऊन प्रत्येकाला एक एक पान दिलं. "आज आपण ह्या पानाचं अगदी सूक्ष्म निरीक्षण करून त्यावर कविता लिहणार आहोत. २ मिनिटं सगळ्यांनी नीट आपापली पानं बघून घ्या!"

आणि मग मधेच हल्ला करायचा-
"अरेरे! चुकलंच बरं का. इकडे द्या ती पानं. ती आत्ता द्यायचीच नव्हती मुळी तुम्हाला."
मग सगळी पानं गोळा करून पुन्हा हल्ला,
"ह्म्म- खरं म्हणजे, नाहीतरी तुम्ही आपापलं पान बघितलंच होतं. तर मग आता उगीच उलट्या दिशेने लेसन करण्यात काही अर्थ नाही. जरा इथे येऊन प्रत्येकाने आपापलं पान ह्या पिशवीतून परत घ्या."
मग मुलांमधे जोरात चर्चा- मोठ्ठा गोंधळ.
"ए नाही- हे पान माझं नाहिये- माझ्या पानावर पिवळे बुट्टे होते."
"माझ्या पानाचे काटेरी कोन होते."
"माझ्या पानाला लालसर छटा होती."
" अरे ते माझं पान आहे वाटतं- कारण त्याचा कोपरा दुमडलेला होता."

असं करून बहुतेक मुलांना आपापली पानं बरोब्बर लक्षात असतात. मग मुलांना विचारायचं, की तुमची पानं तुम्हाला लक्षात का राहिली? कारण तुम्ही त्यांचं सूक्ष्म निरीक्षण केलं होतंत. लेखक सुद्धा निरीक्षणातूनच कलाकृती निर्माण करतात, आणि त्यातल्या वर्णनामुळेच ती तुम्हाला आवडते, कळते, आणि लक्षात राहते.

ऑटमच्या पानांनी मी हा लेसन शिकवला खरा- पण बर्फाचं वर्णन- आधी मलाच करून बघायचं आहे...

दोन प्रसंग.

प्रसंग एक: शंभर संवादांचे फसलेले प्रयत्न?

शाळेतला एक टिपिकल तास- थोडं वाचायचं, थोडं लिहायचं, थोडी मस्करी, थोडी चर्चा!
कधीकधी होतं असं, मी शिकवायच्या तंद्रीत काहीतरी बोलते. एक मुलगा बाजुच्याशी काहीतरी बोलतांना दिसतो. मी थोड्या विनोदाने त्याला विचारते, "काय रे, हे तुझं नक्की वाचून झालंय ना, कि उगीच टिवल्याबावल्या चालल्याहेत?"
तो एकदम लालबूंदच होतो-
"तुम्ही नेहमी मलाच का फैलावर घेता?? मी वाचून आलोय. मला आवडतंय हे पुस्तक. शी...........सगळा मूड घालवला! What do you know about what I'm doing?" त्याच्या डोळ्यात आता पाणी. मी एकदम भांबावलेली. (असं काय बोलून गेले की त्याला येवढं लागलं???)
तरातरा उठून तो चालायला लागतोय, आणि वर्गाच्या बाहेर जातांना दिसतोय, तोवर माझं भान परत आलं.

"Pete, you're not going anywhere." तो तरीही दारात अडखळला, मी त्याच्या मागे धावले. "Come back in. You are not going out of the classroom without my permisson."
तो कसाबसा आत आला.
"I don't understand, why you have pick on me every f***ing time? I was reading, I've read it. I do my work."
आता माझा पारा चढलेला. "Watch your language mister. Who do you think you are? I think the whole class will agree that I was doing it in good humor! No offense, there was nothing malicious behind those words! तू जरा वर्ग संपल्यावर मला भेट, हे तुझं वागणं काही बरोबर नाही."- मी त्याला ठणकावून सांगितलं. सगळा वर्ग २ मिनिट चिडीचूप. मीच जरा खोल श्वास घेऊन शांत होते, आणि पुढे सुरू करते. एकीकडे त्याचं मात्र अजूनही लाल झालेलं नाक पुसणं चालू होतं. मग मलाच कीव आली. काय मी बोलले त्याला असं?

"काय रे, बाहेर जाऊन पाणी पिऊन येतोस का?"
"नाही मी ठीक आहे आता."
"ओके." चला तर मग. नेहमी प्रमाणे तास संपतो. तो मधे मधे उत्तरंही देतो, कधी ग्रूपमधल्या लोकांशी बोलतो. वर्ग संपल्यावर तो थांबतो, आणि मी त्याला सांगते,
"अरे chill out! आणि तुझं तोंड आवर आधी. थोडं शांत रहावं..."
" हो सॉरी, मला माहिती नाही काय झालं होतं- मी दुसराच विचार करत होतो....माझीच चूक होती. सॉरी."
असं म्हणून तो गेलाही. पण मलाच काय झालं तेवढ्यात की काही सुचेना.
मुलांचा वांडपणा झेलता झेलता कधीकधी विसरायला होतं ना, की त्यांच्याही भावना असतात, व्यक्तिमत्व असतात... दिवसभरात कोण त्यांच्याशी कसं वागलं, गेल्या पिरियड्ला परीक्षेत किती मार्क मिळाले? उशीर झाला म्हणून सकाळी कोणी ओरडलं तर नसेल? एक ना दोन, हजार गोष्टी त्यांनाही सहन कराव्या लागतात ना?
ती वेळ मी निभावून नेली म्हणून ठीक, पण माझ्या स्वरात एक अंशाचाही तिरकसपणा असू शकला असेल- तर खरं मीच त्याची माफी मागायला हवी होती, असा विचार त्या क्षणीच मला अस्वस्थ करून गेला.
शाळेत असतांना मी मार तर कधी खाल्लाच नाही, पण अभ्यासातही लक्ष होतं, म्हणून अक्षरश: १० वर्षात एकदाही ओरडा खाल्ल्याचं आठवत नाही. हूड विद्यार्थी असतात, त्यांना शिकवणं चांगलं जमतं म्हणे- कारण मुलांची नस त्यांना माहीती असते. त्या दृष्टीने मी तर एक पायरी मागेच आहे. हे त्या मुलामुळे मला कळलं.
कधीकधी न शिकवणाऱ्यांना जे दिसत नसतं, ते असं अचानक पुढे येऊन उभं राहतं- प्रत्येक मुलाशी तुमचं एक वेगळं नातं असतं. त्यांचे हावभाव, त्यांच्या आवडीनिवडींशी सतत एकरूप होतांनाही शंभरातल्या एकाच वेळी त्यांच्याशी संवाद साधण्यात यश येतं. बाकी फक्त Grading, Rules, Meanings and Contexts...
आता २० वर्षांनी जर तो मुलगा मला भेटला, तर त्याला आणि मला, काय लक्षात राहील? १०० संवादांचे फसलेले प्रयत्न? की एक संवाद झाला, पण तोही कडवट, त्याची आठवण?
पण नाही, उद्याचा दिवस आहे, पुन्हा प्रयत्न करता येईल. उद्या त्याचा मूड ठीक असला, तर एखाद जोक मारून बघावा म्हणते! :) :) :)

==================================================

प्रसंग २: You are one agressive young lady!

परवा वर्गातल्या एका मुलीच्या पायावर खोक. मी विचारलं तर म्हणाली,
"तुम्हाला Section B मधली जेन माहितिये? आम्ही फुटबॉल खेळतांना तिने मला किक मारली."
"ओSSS, मुद्दाम की काय गं?"
"नाही नाही, बॉलचा अंदाज आला नाही तिला. पण मिस. डी., तुम्ही तिला माझ्याकडून जरा दटावून ओरडाल का???" तिचा खट्याळपणा डोळ्यातून सांडत होता. "तुम्ही तिला जरा जास्त रागवत जा! ती तशी बरीच आहे!"
"होSSS तू म्हणतेस तर मी आता बघ तिला सोडत नाही अजिबात." (मी ही तिच्या विनोदात सामिल झाले.)
दुसऱ्या दिवशी मला जेन वर्गात शिरतांना दिसली.
"ए जेन, तू म्हणे मेरीला किक मारलीस?"
बोरायेवढे मोठ्ठे डोळे करून ती, "तिने तुम्हाला सांगितलं?????????? काहीSS काय???"
"हो, आणि तिच्या मते मी तुझ्यावर अजून जास्त ओरडायला पाहिजे!"
आता तिला तिच्या चुगलखोर मैत्रिणीचा राग यायला लागला होता. "छे, ती काही ही सांगतेय. मी काय मुद्दामहून मारली नव्हती किक.........तुम्ही तिच्यावर का विश्वास ठेवता? माझ्यावर का नाही?" तिने जी गाडी सोडली, ती काही थांबेना. मग मी, "अग बाई हो, हो. You are one agressive young lady, it seems to me!"

आता मात्र ती जे खिदळायला लागली, की थांबेचना. माझ्या भारदस्त शब्दांची तिला भारीच मज्जा वाटलेली असावी. मग दिवसभर तेच चाललं होतं- "मी का म्हणून agressive? ती का नाही?"

ते झालं, आणि दोन दिवसांनी मेरी, आणि जेन, दोघीही माझ्याकडे एकत्र आल्या, "आम्ही Science Lab साठी एक Video बनवतोय. तुम्ही त्यात काम कराल का?"
मी चाटच पडले. "हो करू शकते, पण किती वेळ लागेल? नक्की करायचं तरी काय आहे?"
" काही नाही. तुम्ही फक्त हो म्हणा."
"हो."
"अच्छा, तर मग शाळेनंतर येऊ" म्हणून त्या अदृश्य.
शाळेनंतर आल्या, तर मुकुट वगैरे घेऊन. काय त्यांचा विषय होता ते मला नीटसं कधीच कळलं नाही, पण मेरी माझा मुकुट चोरणार, आणि मग मला ओरडायचं होतं, "You are one aggressive young lady!" मी मुकुट घालून एकदम तय्यार झाले, आणि मलाच इतकं हसू यायला लागलं :) काय पण माझ्या विनोदाचं सार्थक झालं!

अशा प्रकारे एका इंग्रजी नाटकात काम केल्याचा अनुभव माझ्या Resume मधे लागला. किती छोट्या गोष्टींनी जिंकता येतं मुलांना, असा विचार करत होते, तोच कामचुकार रायन पुढे उभा राहिला.
पण ती गोष्ट पुन्हा कधीतरी........

Stories, Stories...

STORIES, STORIES....
Yesterday was characterized by a stilted sense of what some people call "fun". First, out of sheer compulsion of having to finish what I'd begun, I read up the last half of "Five Point Someone." Of the instant international bestseller, a reviewer says, "It is a book version of 'Dil Chahta Hai' ". Then, things turned out to be so that I made an early binner (brunchish dinner) and we enthusiastically headed to Regal for a first look at "Jaane Tu Ya Jaane Na". Little did I know that my day would end in cliché, stories and outrageous claims as much as it had begun with them. Setting for both: College. Age-group: Just hatched college crowd. Theme: Friendship, Love, Insecurity, Growing up, humanness. Fancy words breed great expectations. But alas! We're only humans.

That said, there are huge differences between the two: most of all, a difference of medium which leads to a compensation for plot through visual in case of cinema. There's a natural spark in Adity (Genelia) that makes Imran look like a block of wood though his effort to act shows. No such visual-compensation in "5 Point" for a person who did not come within 5 miles of IIT ever in her life.

Speaking further of characters, it just struck me that the 3 of 5-point-Someoners are at worst, alter-egos of Hari (the narrator) or at best, the alter egos of the author, Chetan Bhagat. I mean, how many representative approaches to life can there be, given the limited scope of an average-student-life? (Bhagat already makes it clear that he's writing strictly about the average. That's been decided at IIT right after the first 5 pointer assignment anyway). "I don't care, I'm the boss" (Ryan) or "I care so much I'm paralyzed" (Alok) or "I don't know whether I care or not"...(Hari)

There are average people in Jaane Tu too: One thing I totally admire about the movie is how the director never ever even once, hints at the sexuality and attractiveness of characters. He doesn't judge them for their sexiness, nor do we. Nor does Jai look at Aditi differently, the way SRK looks at Kajol after her “feminization” in Kuch Kuch Hota Hai. Obviously, there's a time lag in KKHH, but always, the emphasis was on loveliness, not on "belovedness". Rotlu and Bombs are the most average of average people, who settle for someone who would love and accept them instead of fantasizing for Aditi and Jai, respectively. The story unfolds through a circumference of lively, deep, real interesting characters all around Aditi and Jai, who, even at the center, are not the only focus. What's more, they're mostly flat and unidimensional, as compared to Savitri (the mother) or Meghana (the girlfriend). It is as if those character-perspectives on the love-story light it up rather than a story lighting up characters. There's even a cynic in their midst, who, like the audience, slowly starts buying into the story and eventually can't rest until she is assured that the couple was reunited in the end.
Compare this to Alok, Ryan and Hari. Their alternatively whiny, distant or plainly abusive families have nothing to do but serve as fillers. The author seems to be seriously confused between universality of characters and emotion, in contrast to characters without any face at all. What is Neha? A lovable girl who writes to her dead brother, wondering if Hari loves only her body!!! Why couldn't she simply write a journal? The leap from weeping over her brother's suicide note to having sex with a third year student.

After reading "5 Point", I couldn't agree more with the fact that "Tragedy is universal, but Comedy is bound by constraints of time and place." But wait a minute! If Comedy is contextual, why was I rolling in laughter when Jai whined from behind bars, "12.00 baj gaye!!" and Paresh Rawal, the Inspector quipped, "To kya hua? Tu Cinderella hai kya?" If I were living on some remote mountain where Cinderella story had never reached, this wouldn't make any sense to me.
So well, then this should not be just about context either. The fact that I never lived in a hostel, studied (or pretended to study) until 4.00 am, never gawked at girls (or for that matter, boys either), never attempted to steal exam papers, rarely got an equivalent of "5 Point" something on any of my exams- should these things keep me from enjoying the book? Technically, no. Practically, yes yes! I am simply outraged by the ridiculousness of the book, and more outraged by the claims that it shows a piece of life, that it celebrates humanness, that it is a funny take on the over-rated, idolized, glorified cult of the IITs.

• If anyone could compete with John Donne for his metaphysical conceit, it would be Bhagat. A sampler: "Baku, a lungi-clad human toothpick, and just as smelly is my guess." Bhagat does not stop at metaphors.
• There're similies that make you feel as if a lizard is crawling up your neck (speaking of which, do you like mine better than Bhagats? ) "Tearing his rotis like a famished UNICEF kid, Alok got chatty."! In similar vein, exam scores are equated to "graffiti written in contempt" and once a month phone-call to Neha seems like a "dentist calling home about an appointment." But which dentists in India call home to remind people of appointments? As far as I can remember, I went to a different one each time, with the frequency of probably twice in 10 years!
• Top the stylistic charade with alliterative cherries, and this one is my favorite because it combines a similie with alliteration," The instructor sat next to the BLackboard like a BLoated Beetle..."
• Throw in a 5 versions of the F word, 2 of the A word, three of D*** and the language can be labeled "contemporary". Mention Vodka, joints and smoke, and students who've never strayed in those arenas, voyeuristically enjoying the account, think, "Man, this is super cool!"

In reality, characters get sacrificed for a plot that neither sounds interesting, nor plausible. (Alok had to break 11 bones, Neha had to forgive Hari, Prof. Veera had to be unexplicably sympathetic to the cause of three no-gooders who could not make out the difference between right and wrong.)

At one point, Hari says in his own defense, "We got carried away." I wonder if the author would say the same thing when it comes to the writing of this book: He was trying to create a Hrishikesh Mukherjee film, but came away with a David Dhawan instead.

Mostly I pity the book, but I'm enraged when Nerds are painted black. Venkat, who has a good GPA, but is obnoxiously selfish, heartless and hardly human. I suspect the existence of a twisted cause and effect relationship here: People who have good GPAs are hardly human, primarily because of those GPAs. Prof. Cherian loses his son over his ambition, Venkat loses a friend. Nerds have no friends, at any cost, no good/true/real friends. The book almost makes a case that you should be a Five Pointer if,
a) you want to outshine your bookworm classmates through sheer creativity and independent thinking
b) you will have a much more interesting life than a 10 pointer and
c) you will find true friendship and true love as a bonus.

Now, the psychology of nerd-outcasting phenomenon is known to everyone, but my point is, this is cheap comedy- at the expense of a population who can write what one "Should do while at IIT." I would've loved a maturity in writing which does not cast people in ridiculous straitjackets and call it a touch of humor.
Remember Jai and his mom, genuinely funny, in her desperate attempt to convince an already convinced Jai, not to get into a fight? Remember the likable dimwit "bombs", looking at Jai rush inside the airport on horseback and asking, "Is he going to the US too?" haha! Remember Boman Irani in Munnabhai with his inimitable, "Calm down, calm down!"
Well, the difference was always all too clear. What remains, is a matter of choice.

शब्द सवयीचे

शब्द सवयीचे असे का आज घोटाळून बसले
थेंब पानांवर तसे ते आज सांभाळून बसले।

लाट आवेगात आली भेटण्या सागरतिरी
पाऊले भिजली परी ती लाट मी टाळून बसले।

कोसळावे कड्यांवरूनी सत्य निर्मळ जळ जसे
प्रवाही त्या भावनांना आज मी गाळून बसले।

ओळखीच्या प्रदेशाचे आंधळे जे काव्य होते
ठेच त्याला लागली अन स्वत्त्व कुरवाळून बसले।

ये पुन्हा तू पावसा, विखुरल्या मोत्यांपरी
सापडावे मग मला, ते रान तुज माळून बसले।

स्पंदनांना विसरूनी, सोसली मी मुग्धता
पेटवा ते मन आता जे त्यास ओशाळून बसले।

अशीच अमुची शाळा असती- भाग ५. तारे जमीं पर

व्यक्तीवादात समाविष्ट असणारे तत्त्व, प्रत्येक व्यक्तीच्या आंतरिक गुणांचा विचार करणे, हे प्रचंड लोकसंख्या असणाऱ्या भारतासारख्या देशाला अजूनही मानवणारे नाही. पूर्वी एकेका घरी १०-१० पोरांची पिल्लावळ होती, तेंव्हा आई-वडील त्यांची नावं न घेता, “माझा ४ नंबरचा” असा उल्लेख करत असत. त्यात कसचा आलाय डोंबल व्यक्तीवाद! पण जसजशी “हम दो हमारे दो” प्रकारची कुटुंबं दिसू लागली, तसतसा पालकांचा आपल्या मुलांच्या गुणांना ओळखून, जोपासण्याकडे कल वाढू लागला. आता, हाच कुटुंबाचा साचा शालेय वर्गाला लावून पाहिला, तर शिक्षणपद्धतीतल्या अमूलाग्र बदलांमागील कारणे लक्षात येतील. भारतातले वर्ग किमान ४०-५० मुलांचे, तर अमेरिकेत २४-२५ म्हटले, की हद्द! २५ च्या पुढे आकडा गेला, शिक्षक कुरकुर करू लागतात. भारतात “सबघोडे बारा टके” ह्या थाटाततमाम जनता १०वी, १२वी च्या परीक्षा देते, त्याच एका घाण्यातून तावून सुलाखून निघते, तेच तेच प्रश्न आणि साचेबंद उत्तरं लिहून लिहून साच्याच्या चौकटीतच स्वत्त्व शोधण्याची धडपड करते. तर ह्याऊलट अमेरिकेत विद्यार्थ्यांच्या वेगवेगळ्या व्यक्तिमत्त्वांची जोपासना कशी होईल, वेगवेगळ्या व्यक्तीविशेष गुणांना पूरक, पोषक अशी शिकवण्याची पद्धतच नव्हे, तर परीक्षापद्धतही कशी निर्माण करता येईल ह्याकडे कल असतो.
अर्थात, त्याचा भार सर्वात जास्त पडतो शिक्षकांवर, कारण वर्गात रोजच्या रोज प्रत्येकाचा कल सांभाळत बसणं काही सोप्पं नसतं! घरी नाही का आई सांगते, “बाबांना कांदा नको, तुला कांद्याशिवाय होत नाही, आजीला कांदा चालत नाही, आणि मला काय वाटतं हे तर मी विचारातही घेत नाही, तरी पण मग रोज काय तीन तीन भाज्या करू?
तरीही, अमेरिकेत शिक्षकांनी अशा तीन तीनच नव्हे, तर अनेक भाज्या कराव्यात अशी अपेक्षा तरी केली जाते. त्यात सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न असतो मतिमंद, गतिमंद, बौद्धीक किंवा शारीरिकरित्या दुर्बल मुलांसाठी कशा आणि कोणत्या व्यक्तिसापेक्ष सोयी केल्या जाव्यात. अर्थात, इंग्रजी मधे mentally/physically challenged असा शब्दप्रयोग रूढ आहे, जो दुर्बलतेपेक्षा क्षमतेला अधोरेखित करतो. कधीकधी autistic किंवा इतर मानसिक समस्या असलेल्या मुलांमधे अतिशय उच्च कोटीची बुद्धिमत्त आढळून येते, त्यामुळे त्यांचा उल्लेख “disabled” असा करण्यापेक्षा “differently able” असा केला जातो. ह्या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेतल्या शाळांमधून त्याबद्दल जागरूकता आणि जाणिव निर्माण करण्याचे सरकार आणि इतर सार्वजनिक संस्थांचे अथक प्रयत्न आहेत. त्याबद्दलची थोडी माहिती इथे देते आहे.
१९७५ मधे सुरू झालेले हे प्रयत्न आता IDEA किंवा Individuals with Disabilities Education Act ह्या नावाने सरकारमान्य आहेत. २००४ मधे ह्या कायद्यात काही अमूलाग्र बदल झाले, ज्यामुळे शारीरिक/मानसिक दुर्बलता असणाऱ्या मुलांना “Free and Appropriate Education” मिळावं असा दंडक घातला गेला. त्या कायद्याचे जे पडसाद शाळांतून उमटले, त्यातूनच तो कायदा मला जास्त कळत गेला, आणि त्या कायद्याचं पालन कितपत करता येतं, केलं जातं, हे ही कळतंय.
पुन्हा आठवते ती माझी पहिली शाळा-भेट. तिथे गेल्या गेल्या शिक्षिकेने हळू आवाजात खुलासा केला- “ही मुलं जी ह्या ओळीत बसतात ना, ती जरा कमी क्षमतेची आहेत. त्यांच्याकडे विशेष लक्ष पुरवायला आमच्या वर्गात एक खास शिक्षिका आहे. तुला माहिती आहे का- ह्या मुलांना कमीतकमी निर्बंध असणाऱ्या वातावरणात राहता यावे म्हणून ह्या वर्गात इतर मुलांबरोबर ठेवलं आहे.” असल्या वर्गाला “inclusion classroom” म्हणतात, हे तेंव्हा मला माहिती नव्हतं. गति/मतिमंद किंवा अशा इतर समस्या असणाऱ्या मुलांना आजूबाजूच्या जगात वावरण्याचा आत्मविश्चास मिळावा, ह्यासाठी त्यांना इतर सर्वसाधारण मुलांबरोबर राहण्याची, शिकण्याची संधी मिळायला पहिजे, त्यांना त्याच तोडीचं ज्ञान वर्गात मिळालं पाहिजे, पण तेही त्यांच्या विशेष क्षमता, आणि दुर्बलतांना गृहित धरून, अशा अतिशय आदर्शवादी दृष्टीकोणातून inclusion classroom ही संकल्पना निर्माण झाली. अर्थात, जसे, काही भावनिक आजारांमुळे मुलं अतिशय संतापी, अतिरेकी स्वभावाची होतात, आणि स्वत:ला किंवा दुसऱ्यांना शारीरिक इजा पोचवू शकतात. तेंव्हा जर कोणत्या भावनिक आजारामुळे (emotional disorder) एक मुलगा त्याच्या वर्गमित्रांसाठी धोकादायक ठरणार असेल, तर मात्र त्याला त्याच वर्गात राहू देणे शक्य नसते.
एरवी मात्र ह्यातले बरेचसे मानसिक/भावनिक आजार तसे सूक्ष्म स्वरूपातले असतात, आणि ते असणारी मुलं इतर मुलांप्रमाणेच बुद्धीसक्षम असतात. उदाहरणार्थ: ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) ह्याची अनेक उदाहरणं आपल्या घरातच बघायला मिळतात. अशा मुलांना कोणत्याही एका गोष्टीवर ध्यान केंद्रित करणं शक्य होत नाही. सारखी चळवळ, सारखा नवीन उद्योग लागतो, आणि एका जागी डांबून बसवलं तर त्यांच्या विध्वंसक प्रवृत्ती जागृत होतात. मात्र अशा मुलांना सतत कार्यरत ठेवले, किंवा त्यांना त्यांच्या परिस्थितीची नीट कल्पना देवून ती प्रवृती टाळण्याचे काही उपाय शिकवले, तर त्यांना वर्गात इतर मुलांप्रमाणेच शिकता येते. गंमतीने आम्ही शिक्षिका अनेकदा म्हणत असतो, की “माझ्या वर्गातल्या सगळ्याच मुलांना ADHD आहे असं वाटतंय!”
असो. तर ह्या नवीन कायद्यामुळे inclusion classroom तर अस्तित्वात आली, पण पुढे काय? काही मुलांना परीक्षा सोडवायला जास्त वेळ लागतो, तर काही “तारे जमीं पर” मधल्या ईशान सारखे dyslexic असल्यामुळे त्यांना स्पेलिंग ची मदत लागते. एखाद्याला epilepsy साठी विशेष औषधं जवळ ठेवावी लागतात, किंवा जर कोणी depression ने ग्रासलेला असेल तर त्याच्याकडे विशेष लक्ष पुरवावं लागतं. वर्गात अशी ५ मुलं असतील तर एकच शिक्षिका त्या सगळ्यांसाठी वेगवेगळा वेळ देऊ शकत नाही, म्हणून कधीकधी त्या वर्गात दोन शिक्षिका असतात- एक Special Education Teacher आणि दुसरी Content Area Teacher. मी इंग्रजी शिकवते, तर मी दुसऱ्या प्रकारातली. Special Education मधे पदवी घेण्यासाठी वेगळा अभ्यासक्रम आहे, आणि त्याला अमेरिकेत सध्या बराच भाव आहे.
एकतर भारतात मानसिक/भावनिक आजारांबद्दल अजुनही अज्ञान, शरमेची भावना असल्यामुळे, आणि वैद्यकीय मदतीच्या आभावामुळे अशा केसेसचं लवकर निदान होणं, आणि त्या बाहेर येणं कठीण. त्यातून प्रचंड लोकसंख्या असलेल्या वर्गात अशा मुलांसाठी वेगळी सोय करणंही अशक्यप्राय- त्यामुळे आपल्याकडे भावनिक/मानसिक दुर्बलांसाठी काही भविष्य नसल्याच्या बरोबर. ह्याउलट अमेरिकेतल्या पालकांना जरा जास्तच काळज्या- मुलगा २ मिनिट स्वस्थ बसत नाही म्हटलं, की हे लगेच त्याला डॉक्टरकडे नेऊन तपासण्या करून घेणार, शाळेत त्याच्याकडे लक्ष देताहेत की नाही, ह्याचा शहानिशा करून घेणार. तर अशा काही मुलांच्या कथा इथे थोडक्यात देते आहे.
१. मी शाळेत शिकवत होते, तेंव्हा माझी सहशिक्षिका एकदा म्हणाली, अगं मला त्या टॉमच्या स्पेशल एड. मीटिंगला जायचंय. मला काय प्रकार आहे ते कळेना. तेव्हा तिने खुलासा केला- अगं टॉम ला अमुक अमुक प्रॉब्लेम आहे, त्यामुळे इतर मुलांइतकं काम तो वर्गात करू शकत नाही, आणि परीक्षाही त्याला कठीण जातात. तर त्याच्यासाठी एक समिती नेमली आहे. त्या समितीत त्याचे पालक, वर्गशिक्षिका, आणि स्पेशल-शिक्षिका, असे लोक मिळून हे ठरवतात, की त्याच्यासाठी पुढील वर्षात कोणते प्रगतीचे मापदंड ठरवायचे. त्याने तेवढी प्रगती केली, तर त्याला पास करून पुढील वर्गात पाठवणार. शिवाय, त्याच्यासाठी वर्गात कोणत्या सोयी हव्या आहेत, ते मला त्या मीटिंग मधे कळेल. त्याला भावनिक आजार असला तर सर्वांसमोर प्रश्न विचारायचे नाही, किंवा वर्गात समोर बसवायचं, असे नियम मला त्या मीटिंगमधे सांगतात, आणि ते मी पाळले नाही, तर राज्य सरकार माझ्या विरूद्ध कार्यवाही करू शकतं...” शाळेतल्या प्रत्येक special मुलासाठी अशी समिती नेमतात, आणि तो/ती ज्या ज्या वर्गात असेल, त्या त्या शिक्षकांची जबाबदारी असते, की त्याला लागणारे सहाय्य त्याला उपलब्ध करून द्यायचे.
बापरे... म्हणजे ही शिक्षकांच्या गळ्यावर टांगती तलवारच की.... आणि त्या एका मुलासाठी वेगळ्या परीक्षा तयार करायच्या, त्याला अधिक वेळ देता यावा म्हणून शाळेनंतर थांबायचं- हे असं आणि येवढं किती शिक्षिका खरंच करतात, किंवा करू शकतात, असले प्रश्न विचारायचे नसतात.
२. एक दिवस अशाच एका inclusion वर्गात मी निरिक्षण करत होते. त्या वर्गात जवळजवळ ७- ८ स्पेशल मुलं होती. त्यांचे बाक एका रांगेत, वर्गाच्या कडेला. त्यांची स्पेशल शिक्षिका कोपऱ्यात उभी, आणि मधून मधून त्यांच्याकडे जाऊन विचारत होती, की हे कळलंय का, असं करायचं, तू करून बघ, वही काढली का- अशा साधारण सूचना करत होती. group discussion का कसला तरी प्रॉजेक्ट सुरू झाला, तसे वर्गातल्या मुलांचे गट पाडले- त्यात स्पेशल/नॉर्मल असा भेद नव्हता, फक्त स्पेशल शिक्षिका त्यांच्याकडे लक्ष देत होती. मुलांमधे मात्र “ते वेगळे आहेत” त्याची जाणीव आपोआपच निर्माण झालेली. शिक्षिकांनी हळू आवाजात केलेल्या चर्चा- मधेच त्या मुलांना दिलेले वेगळे handouts, त्या मुलांनी दिलेली उत्तरं ह्यावरून वर्गात २ गट आपसूकच पडलेले. सरकारने न्याय्य आणि आदर्शवादी कायदे करूनही ह्या मुलांवर “मतिमंद” चा बसलेला शिक्का घालवणं किती कठीण आहे, त्याचा प्रत्यय आला. शिक्षिकांनी किती प्रयत्न केले, तरी इतर मुलांनी ह्या मुलांना सामावून घेणं सर्वात महत्त्वाचं. त्याबद्दल जनजागृतीतून आणि समाजातून आधी अमूलाग्र बदल होणं आवश्यक आहे.
३. माझ्या १२वीच्या वर्गात शिरल्या शिरल्या माझ्या सहशिक्षिकेने सांगितलं - हा ग्रेग आहे- त्याला asperger's syndrome आहे. बाकी व्यवस्थित आहे, पण एकदा बोलायला लागला की त्याचं तोंड आवरणं कठीण. आणि त्यामुळे वर्गातल्या मुलांना तो आवडत नाही अजिबात. ही माझी अशा मुलाला शिकवायची पहिलीच वेळ. मी एक कविता वाचली, आणि discussion ला सुरूवात केली. ग्रेग चा हात पहिला वर गेला. मी त्याच्याकडे खूण करून बोल असा इशारा केला. आणि त्याच्या शब्दसंग्रहाने, वक्तृत्वाने, आकलनशक्तिच्या प्रदर्शनाने अवाक् झाले. ह्या मुलाला स्पेशल शेरा दिला तर बरोबरच आहे, असं वाटून गेलं. त्याची सांगण्याची पद्धत जरा उलटीकडून घास घेणे अशी असली, तरी त्यामागचे विचार सोळा आणे होते.....
४. ईशान- तारे जमीं पर. तो अमेरिकेत असता तर त्याच्यावर झाला तसा अन्याय झाला असता का? कदाचित नाही, पण त्याला समजून घेणारे मित्र मिळाले असते का? नक्की सांगता येत नाही. त्याला पुढच्या आयुष्यात कॉलेज-नोकरी-संसारात साथ मिळेल का? सांगता येणार नाही. उदाहरण- आमच्या ओळखीतल्या एक बाई. त्यांचा मुलगा- दिसायला अतिशय देखणाच म्हणता येईल असा, लाघवी स्वभावाचा. त्याला कुठली मानसिक दुर्बलता आहे- ते विचारणंही अनुचित दिसलं असतं, इतका सुदृढ आणि स्वच्छ. अमेरिकेतल्या कायद्याप्रमाणे त्याला फुकट शालेय शिक्षण मिळालं १२वी पर्यंत, मात्र आता एका किराणा दुकानात अर्धावेळ काम करतो. घरची कामं- अगदी भांडी धुण्यापासून ते मोरी घासण्यापर्यंत. “धाकटा भाऊ कॉलेजला गेला, पण मी जाऊ शकत नाही, मला लोकांना भेटायला आवडतं, पण मला जास्त मित्र नाहियेत, मला दुकानात काम करण्याचे महिना ९० डॉलर मिळतात, पण मला अजून मिळवायला आवडेल” असं सांगतो. पण हेच जर तो एखाद्या “मतिमंदांच्या” शाळेत गेला असता, तर त्याची येवढी प्रगती झाली असती का? हे ही सांगता येत नाही.
त्याच्याकडे बघून खरंच इतकं वाईट वाटलं- की सरकारने कितीही सोयी सवलती दिल्या, तरी ह्या मुलांना एक सर्वसाधारण आयुष्य जगण्याची संधी सरकार देऊ शकत नाही. अमेरिकेसारख्या श्रीमंत देशातही जर असं, तर भारतात विचारायलाच नको. मधे वाचनात एक लेख आला, त्यानुसार भारतातही ह्या स्पेशल मुलांसाठी सर्वसाधारण शाळेत जागा असावी, असा नियम आहे. अर्थात, नियम धाब्यावर बसवण्यात आपण अग्रगण्य! तरीही, ह्या प्रश्नावर फक्त सिनेमाच्या निमित्ताने नाही, तर एकूणच चर्चा व्हायला हवी आहे, हे मात्र निर्विवाद.

सोनेरी अक्षरांची ओळ

आज युनिव्हर्सिटीत गेले.. तिथे आता माझे फार दिवस उरले नाही (मे मधे ग्रॅजूएशन) अशी जाणीव झाली, पण खरंच एक दिवशी युनिव्हर्सिटीत जाणं बंद होईल तो दिवस कसा असेल त्याची कल्पना मात्र मनाला करता आली नाही.. हे माझं आहे, आणि हे माझंच राहणार आहे, ह्या भोळसट विश्चासाच्या भरोशावरच तर इथवर आले। नाहीतर मन गुंतलेल्या जागांना मागे टाकून येणं सोप्पं का असतं?
त्यावरून सुचलं- आठवणींच्या गावात जाणं कसं असतं.....
परवाच एक कार्यशाळा केली- मुलांना लेखन कसं शिकवावं ह्याबद्दल. त्यात प्रमुख वक्ते म्हणून एक नामांकित शिक्षकच आले होते. त्यांची पुस्तकं छापली गेलियेत तरी हाडाचे शिक्षकच, त्यामुळे, त्यांनी भाषणात दोन वाक्यांची सुरुवात करून आम्हालाही मुलांसारखं कामालाच लावलं. आता मी पण त्यांचा कित्ता गिरवत तुम्ही हे वाचत असाल तर तुम्हाला सांगते- तुम्ही माझ्या ह्या online वर्गात आहात तोवर हे करून पहा:
१. एकूण ३ कागद लागतील. पेन, पेन्सिल, रंग हवे तर रंग ही जवळ ठेवा.
२. आता पहिल्या कागदावर एक यादी करा- तुम्ही आजवर कुठेकुठे राहिलात, त्या ठिकाणांची यादी, मग ते कोणतंही ठिकाण असो... काही लोक कसे कॉलेजच्या कट्ट्यावर राहतात! काही लोक कायम देवळांत प्रवचनं ऐकत बसतात....तर ते एक ठिकाण म्हणून दिलं तरी चालेल... फक्त तुमच्यासाठी ते ठिकाण महत्त्वाचं असलं पाहिजे. अशी जितकी ठिकाणं १ मिनिटात सुचतात तेवढी लिहा......चला पटपट- ३० सेकंद तर इथेच संपले!!! बरं अजून १ मिनिट घ्या...... काय काय जागा दिसतायत तुमच्या यादीत? होस्टेलची ती गल्ली? की तुमचं ऑफीस? फारच घरकोंबडे असाल तर ४ जागा म्हणजे घरातल्या ४ खोल्याच दिसताहेत का? की अख्खी शहरं- जिथे जिथे बदल्या झाल्या ती?
जे असेल ते असो. काहीही चालेल. कारण ही तुमची यादी आहे.....आता पुढे.....
३. आता, त्या यादीतुन एक ठिकाण निवडा- ह्या ठिकाणाचे तपशील तुम्हाला छान आठवताहेत ना? किती रूतून बसलेत तिथे घालवलेले दिवस तुमच्या मनात! प्रत्येक भिंतीचा रंग, प्रत्येक झाड, प्रत्येक घराच्या खिडक्यांचे आकार.....दिसतंय ना सगळं अगदी काल पाहिल्यासारखं तुमच्या डोळ्यांपुढे??? चला तर मग.... तुमची आजची परीक्षा म्हणजे- ह्या जागेचा एक नकाशा काढा नवीन कागदावर. त्यासाठी चित्रकला यायची गरज नाही- फक्त तपशील महत्त्वाचे! रंग ही घ्या की- किती दिवस झाले रंगकांडी हातात धरून?? गंमत वाटत्येय? वर्गाबाहेर काढीन तेव्हा रडाल, त्यापेक्षा आत्ता लगेच कामाला लागा बघू! फक्त ५ मिनिटं देणार आहोत. तुमच्या भावविश्चातली जागा माझ्या भावविश्चापर्यंत पोचवायची असेल, तर काय काय दाखवावं लागेल त्या नकाशात ह्याचा विचार करा. हवं तर नावं लिहा खाली- “हे माझं घर”, “ही ग्यानबाची विहीर.......” चला चला....
४. हम्म्म्म......कसा दिसतोय ना छान नकाशा? आधी अगदी निरूत्साहानेच ह्यात पडलात, तरी आता नकाशा पाहून बरं वाटलं ना? अगदी स्वत: काहीतरी “create” केल्याचं समाधान..... पण अजून संपला नाहीये हं तास. अजून एक गोष्ट राहिलीये. कितीही केलं तरी नकाशात सगळं दाखवता आलं नाही म्हणता? मग आता एक गोष्ट लिहा- त्या गोष्टीला शेंडाबुडखा नसेल तरी चालेल. शुद्धलेखनाच्या चुकाही आज तुम्हाला माफ! खरंच माफ. फक्त झोकून द्या स्वत:ला त्या जागेत असल्याच्या अनुभवात. कोणते रंग आहेत त्या जागेत, काय गंध येताहेत? वारा आहे, की पाऊस? थंडी आहे की कोवळं ऊन? सगळं अनुभवा, आणि अनुभवतांना लिहा. कोणते शब्द कागदावर उतरले, काय व्याकरण होतं त्याची चिंता आत्ता करू नका. फक्त तुमचं ते विश्व सजीव होईल तोवर लिहा. काहीही, कसंही. मुक्तछंद.
५. हातांचा वेग कमी पडतो, पण मन धावत राहतं. त्या अर्धवट बांधलेल्या इमारतीच्या कट्ट्यावर पुन्हा बसून येतं. झाडांना स्पर्श करून, रस्त्यातले खड्डे चुकवत, उंडारत राहतं त्या चौकटीत. किंवा कधीकधी बाजारात रमतं, ते बाहेर पडायला तयारच होत नाही. स्टीलची चकचकणारी भांडी एका दुकानाच्या दारातूनच दिसताहेत. दुसरीकडून ओला, दुधाळ, थंड वास येणारी कुल्फीची गाडी आणि त्यावर ठेवलेला लाल फडक्यात गुंडाळलेला माठ पाहता आहात तुम्ही. त्याचवेळी, त्या दृश्यांना मागे सारून उरणारी भावना- हातात घेतलेले हात...जाणवताहेत अजुनही... पण तेच हात आता लिहिताहेत. शब्दांच्या पलिकडले, तरी शब्दांच्या पलिकडे न जाऊ शकणारे आभास, उतरताहेत कागदावर अगदी शेवटची घंटा वाजेपर्यंत.
६. इतकं मनापासून लिहिता येतं? इतकं मनातलं लिहिता येतं? इतक्या सहज, नकाशाच्या रेघांवरून घसरत, भूतकाळात जाता येतं? ते गाव खरंच असं होतं, की माझ्या मनात ते तसं होतं? काय फरक पडतो त्याने? कागदावर उतरला तो अनुभव तर खराच होता ना! ज्या क्षणी तुमच्या मनाने तो अनुभव घेतला, त्याच क्षणी तो खरा झाला. साकार झाला. आता फक्त एक. हे लिहिलेलं कोणाला तरी वाचायला द्या. संकोच करू नका, भिऊ नका. तुमच्या प्रयत्नाची पूर्तता तेंव्हाच झाली, जेंव्हा तुमच्या लेखनातुन तुम्हाला आनंद मिळाला. आता फक्त तो आनंद दुसऱ्यांनाही मिळतो का बघा. आणि त्यांना विचारा- काय आवडलं ह्यातलं सगळयात जास्त? एखादी ओळ? एखादी उपमा? एखादा तपशील?
बघा पडताळून एकमेकांचे अर्थ, आणि मग......
७. त्यातून एकच ओळ निवडा. “सोनेरी अक्षरांची ओळ”. ह्या ओळीत भरलं असेल तुमच्या लेखनाचं सार. ती होतीच तिथे, फक्त काही साध्या सुध्या ओळींमधे लपली होती. मस्तच जमलीये ही ओळ- असं समाधान वाटायला लावणारी ओळ, जिच्यातून तुमच्या लेखनसामर्थ्याचा प्रत्यय येतो ती एकच ओळ. तिच्यात अजून किती किती अर्थ भरलेत, ते बाहेर यायला धडपडताहेत....
तास इथे संपला, मात्र लेखन संपलं नसेल. ते तर आता कुठे सुरु झालंय. त्या सोनेरी ओळीभोवती आता एक संपूर्ण कथानक जन्म घेईल. ते कागदावर उतरवायला मी तुम्हाला सांगेन म्हटलं, तरी मी सांगायची वेळच येणार नाही... माझे विद्यार्थी आता स्वत:च लिहू लागतील. ट्रेनच्या गर्दीत, बागेतल्या बाकावर, कोणी कंम्प्युटरसमोर वेळ काढतांना एकदम स्फूर्ती येऊन.... तर कोणी मनातल्या मनात. कसंही असो- स्वत:साठी लिहिणं महत्त्वाचं.